#ฎีกาศึกษา #ทนายความ

ยอมให้ประชาชนใช้ทางโดยไม่หวงกัน เป็นการอุทิศโดยปริยายหรือไม่?

คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 5659/2567

สรุป

เจ้าของที่ดินเดิมยินยอมให้ประชาชนโดยทั่วไปใช้ทางพิพาทเป็นทางสัญจรโดยไม่มีการหวงกันมาตั้งแต่ปี 2530 ก่อนมีการจดทะเบียนอาคารชุดและก่อนจำเลยจดทะเบียนเป็นนิติบุคคลอาคารชุด

ศาลฎีกาวินิจฉัยว่า พฤติการณ์ดังกล่าวถือได้ว่าเจ้าของที่ดินเดิมได้ยกทางพิพาทให้เป็น สาธารณสมบัติของแผ่นดินสำหรับพลเมืองใช้ร่วมกัน ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1304 (2) โดยปริยาย ไม่จำต้องแสดงเจตนาอุทิศหรือจดทะเบียนยกให้เป็นทางสาธารณะต่อพนักงานเจ้าหน้าที่

แม้ภายหลังที่ดินซึ่งทางพิพาทตั้งอยู่จะถูกนำไปจดทะเบียนเป็นทรัพย์ส่วนกลางของอาคารชุด และนิติบุคคลอาคารชุดจะก่อสร้างคานเหล็กปิดกั้นทาง ก็ไม่ทำให้ทางพิพาทหมดสภาพจากการเป็นสาธารณสมบัติของแผ่นดิน และไม่กลับไปเป็นกรรมสิทธิ์ของเจ้าของที่ดินเดิมอีก

เรื่อง

อุทิศที่ดินให้เป็นทางสาธารณะโดยปริยาย — เจ้าของเดิมยินยอมให้ประชาชนใช้ทางโดยไม่มีการหวงกัน — การนำที่ดินไปจดทะเบียนเป็นทรัพย์ส่วนกลางในภายหลัง

ประเด็นข้อกฎหมาย

ทางพิพาทที่นิติบุคคลอาคารชุดก่อสร้างคานเหล็กปิดกั้นนั้น เป็น ทางสาธารณะและเป็นถนนตามกฎหมายหรือไม่

และในส่วนที่เกี่ยวกับการอุทิศที่ดิน มีประเด็นสำคัญว่า

การที่เจ้าของที่ดินเดิมยินยอมให้ประชาชนทั่วไปใช้ทางเป็นทางสัญจรโดยไม่มีการหวงกัน ถือเป็นการอุทิศให้เป็นทางสาธารณะโดยปริยายหรือไม่ และการจดทะเบียนที่ดินเป็นทรัพย์ส่วนกลางของอาคารชุดในภายหลังจะเปลี่ยนสถานะของทางดังกล่าวได้หรือไม่

ข้อเท็จจริง

อาคารชุดจดทะเบียนเมื่อวันที่ 29 มกราคม 2533 และจำเลยจดทะเบียนเป็นนิติบุคคลอาคารชุดเมื่อวันที่ 7 มิถุนายน 2533 มีวัตถุประสงค์เพื่อจัดการและดูแลรักษาทรัพย์ส่วนกลาง โดยที่ดินซึ่งทางพิพาทตั้งอยู่ถูกนำไปจดทะเบียนเป็นทรัพย์ส่วนกลางของอาคารชุด

อย่างไรก็ดี ก่อนมีการจดทะเบียนอาคารชุดนั้น เจ้าของที่ดินเดิมได้เปิดให้ประชาชนใช้ทางพิพาทเป็นทางสัญจร โดยข้อเท็จจริงที่ยุติแล้วรับฟังว่า พยานโจทก์และประชาชนใช้ทางพิพาทเป็นทางสัญจรมาหลายสิบปีตั้งแต่ปี 2530 โดยไม่มีบุคคลใดปิดกั้นหรือโต้แย้งคัดค้าน

ต่อมาในปี 2561 จำเลยได้รับอนุญาตให้ก่อสร้างรั้วเพื่อใช้เป็นคานเปิด-ปิดบนที่ดินดังกล่าว และตามวันเวลาเกิดเหตุจำเลยก่อสร้างคานเหล็กแบบเปิด-ปิด ปิดกั้นทางเข้าออกทั้งสองด้าน ต่อมามีการร้องเรียนว่าทางพิพาทเป็นทางสาธารณะ เจ้าพนักงานท้องถิ่นจึงมีคำสั่งให้จำเลยรื้อถอนวัตถุออกจากทางพิพาท

จำเลยอุทธรณ์คำสั่งดังกล่าว แต่ถูกยกอุทธรณ์ และได้ฟ้องต่อศาลปกครองเพื่อขอให้เพิกถอนคำสั่ง โดยยังไม่ได้รื้อคานเหล็กออกจากทางพิพาท ต่อมาเทศบาลแจ้งความร้องทุกข์ให้ดำเนินคดีแก่จำเลย

ข้อฎีกาบางส่วนที่ศาลไม่รับวินิจฉัย

จำเลยฎีกาในทำนองว่า ประชาชนไม่ได้ใช้ทางพิพาทมาตั้งแต่ปี 2530 พยานโจทก์เพิ่งร้องเรียนในปี 2557 จำเลยใช้สิทธิปิดกั้นทางมาโดยตลอด เชื่อโดยสุจริตว่ามีสิทธิปิดกั้นเพราะเป็นทรัพย์ส่วนกลาง และจำเลยไม่เคยจดทะเบียนยกทางพิพาทให้เป็นทางสาธารณะ

ศาลฎีกาวินิจฉัยว่า ข้ออ้างดังกล่าวเป็นการยกข้อเท็จจริงขึ้นอ้างเพื่อนำไปสู่ปัญหาข้อกฎหมาย และเป็นข้อเท็จจริงที่จำเลยมิได้ยกโต้แย้งไว้ในคำแก้อุทธรณ์ จึงถือว่าไม่ได้ยกขึ้นว่ากล่าวโดยชอบในศาลอุทธรณ์ ต้องห้ามฎีกาตามประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง มาตรา 225 วรรคหนึ่ง และมาตรา 252 ประกอบพระราชบัญญัติจัดตั้งศาลแขวงและวิธีพิจารณาความอาญาในศาลแขวง พ.ศ. 2499 มาตรา 4 ศาลฎีกาจึงไม่รับวินิจฉัยข้อฎีกาส่วนนี้

คำวินิจฉัยศาลฎีกา

1. เจ้าของที่ดินเดิมยินยอมให้ประชาชนใช้ทางโดยไม่มีการหวงกัน

ศาลฎีกายึดข้อเท็จจริงที่ยุติแล้วว่า พยานโจทก์และประชาชนใช้ทางพิพาทเป็นทางสัญจรมาหลายสิบปีตั้งแต่ปี 2530 โดยไม่มีบุคคลใดปิดกั้นหรือโต้แย้งคัดค้าน และการจดทะเบียนอาคารชุดเกิดขึ้นภายหลังจากที่เจ้าของที่ดินเดิมเปิดให้ประชาชนใช้ทางพิพาทเป็นทางสัญจร

ศาลเห็นว่า การที่ เจ้าของที่ดินเดิมยินยอมให้ประชาชนโดยทั่วไปใช้ทางพิพาทเป็นทางสัญจรโดยไม่มีการหวงกันใด ๆ มาตั้งแต่ปี 2530 ถือได้ว่าเจ้าของที่ดินเดิมได้ยกทางพิพาทให้เป็น

“สาธารณสมบัติของแผ่นดินสำหรับพลเมืองใช้ร่วมกัน”

ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1304 (2) แล้ว โดยปริยาย

2. การอุทิศโดยปริยายไม่จำต้องจดทะเบียน

ศาลฎีกาวินิจฉัยต่อไปว่า การยกทางให้เป็นสาธารณะโดยปริยายดังกล่าว

หาจำต้องแสดงเจตนาอุทิศให้หรือจดทะเบียนยกให้เป็นทางสาธารณะต่อพนักงานเจ้าหน้าที่แต่อย่างใดไม่

ดังนั้น จุดสำคัญของคดีนี้จึงมิใช่เพียงข้อเท็จจริงว่า “ประชาชนใช้ทางมาเป็นเวลานาน” แต่ศาลพิจารณาจากพฤติการณ์ว่า เจ้าของที่ดินเดิมยินยอมให้ประชาชนทั่วไปใช้เป็นทางสัญจรโดยไม่มีการหวงกัน

3. จดทะเบียนเป็นทรัพย์ส่วนกลางภายหลัง ไม่ทำให้ทางกลับเป็นกรรมสิทธิ์ของเจ้าของเดิม

แม้ทางพิพาทจะอยู่ในเขตที่ดินซึ่งภายหลังถูกนำไปจดทะเบียนเป็นทรัพย์ส่วนกลางของอาคารชุด และจำเลยจะก่อสร้างคานเหล็กปิดกั้นทางพิพาทในลักษณะหวงกันไม่ให้ประชาชนใช้ทาง

ศาลฎีกาวินิจฉัยว่า การกระทำดังกล่าว

ไม่ทำให้ทางพิพาทหมดสภาพจากการเป็นสาธารณสมบัติของแผ่นดิน กลับไปเป็นกรรมสิทธิ์ของเจ้าของที่ดินเดิมอีก

จำเลยจึงไม่อาจนำบทบัญญัติตามพระราชบัญญัติอาคารชุด พ.ศ. 2522 ซึ่งเกี่ยวกับการคุ้มครองทรัพย์ส่วนกลาง การลงมติของเจ้าของร่วม การจำหน่ายทรัพย์ส่วนกลาง และการเปลี่ยนแปลงหรือจัดการทรัพย์ส่วนกลาง มาหักล้างการแสดงเจตนาโดยปริยายของเจ้าของที่ดินเดิมได้ เพราะบทบัญญัติดังกล่าวคุ้มครองเฉพาะประโยชน์ของเจ้าของร่วมในอาคารชุด

4. ทางพิพาทเป็น “ถนน” ตาม พ.ร.บ.รักษาความสะอาดฯ

พระราชบัญญัติรักษาความสะอาดและความเป็นระเบียบเรียบร้อยของบ้านเมือง พ.ศ. 2535 มาตรา 4 ให้นิยามคำว่า “ถนน” รวมถึงถนนส่วนบุคคลซึ่งเจ้าของยินยอมให้ประชาชนใช้เป็นทางสัญจรได้

ศาลจึงวินิจฉัยว่า ทางพิพาทเป็น “ถนน” ตามความหมายดังกล่าว และการที่จำเลยก่อสร้างคานเหล็กปิดกั้นทางพิพาท จึงเป็นการตั้ง วาง หรือกองวัตถุใด ๆ บนถนน อันเป็นความผิดตามฟ้อง

ผลของกฎหมายว่าด้วยการปรับเป็นพินัย

ระหว่างการพิจารณาของศาลฎีกา พระราชบัญญัติว่าด้วยการปรับเป็นพินัย พ.ศ. 2565 มาตรา 39 มีผลใช้บังคับ ทำให้ความผิดตามพระราชบัญญัติรักษาความสะอาดฯ มาตรา 19 และมาตรา 57 ซึ่งเดิมเป็นความผิดอาญาที่มีโทษปรับสถานเดียว เปลี่ยนเป็นความผิดทางพินัย

เมื่อความผิดทางพินัยดังกล่าวเป็นการกระทำกรรมเดียวกับความผิดทางอาญาตามประมวลกฎหมายอาญา มาตรา 385 ความผิดทางพินัยจึงเป็นอันยุติไปตามมาตรา 16 (1) แห่งพระราชบัญญัติว่าด้วยการปรับเป็นพินัยฯ และกรณีต้องลงโทษตามประมวลกฎหมายอาญา มาตรา 385

ผลคดี

ศาลฎีกาพิพากษาว่า

จำเลยมีความผิดตามประมวลกฎหมายอาญา มาตรา 385 ปรับ 5,000 บาท หากไม่ชำระค่าปรับให้จัดการตามประมวลกฎหมายอาญา มาตรา 29 นอกจากที่แก้ให้เป็นไปตามคำพิพากษาศาลอุทธรณ์ภาค 5

สรุปหลักจากคำพิพากษา

คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 5659/2567 แสดงหลักสำคัญเกี่ยวกับการอุทิศที่ดินให้เป็นทางสาธารณะโดยปริยายว่า

การอุทิศไม่จำเป็นต้องมีหนังสือหรือการจดทะเบียนเสมอไป

หากเจ้าของที่ดินเดิม ยินยอมให้ประชาชนโดยทั่วไปใช้ที่ดินเป็นทางสัญจรโดยไม่มีการหวงกัน พฤติการณ์ดังกล่าวอาจถือเป็นการยกทางให้เป็นสาธารณสมบัติของแผ่นดินสำหรับพลเมืองใช้ร่วมกันตามมาตรา 1304 (2) โดยปริยายได้

และเมื่อทางนั้นมีสภาพเป็นสาธารณสมบัติของแผ่นดินแล้ว การนำที่ดินซึ่งทางตั้งอยู่ไปจดทะเบียนเป็นทรัพย์ส่วนกลางของอาคารชุดในภายหลัง หรือการกลับมาปิดกั้นหวงกันภายหลัง ไม่ทำให้ทางนั้นกลับไปเป็นกรรมสิทธิ์ของเจ้าของที่ดินเดิม

ข้อควรระวังคือ ไม่ควรนำคดีนี้ไปสรุปกว้างว่า “เพียงประชาชนใช้ทางมานานก็กลายเป็นทางสาธารณะ” เพราะข้อเท็จจริงที่ศาลให้ความสำคัญคือ การยินยอมของเจ้าของที่ดินเดิมให้ประชาชนทั่วไปใช้ทางสัญจรโดยไม่มีการหวงกัน

ฎีกาย่อ

เนื่องจากมีการประกาศใช้พระราชบัญญัติว่าด้วยการปรับเป็นพินัย พ.ศ. 2565 โดยมาตรา 39 มีผลให้ความผิดตามพระราชบัญญัติรักษาความสะอาดและความเป็นระเบียบเรียบร้อยของบ้านเมือง พ.ศ. 2535 มาตรา 19 และมาตรา 57 ซึ่งเป็นความผิดอาญาที่มีโทษปรับสถานเดียวและอยู่ในบัญชี 1 ท้ายพระราชบัญญัติว่าด้วยการปรับเป็นพินัยฯ เปลี่ยนเป็นความผิดทางพินัย

เมื่อความผิดทางพินัยดังกล่าวเป็นการกระทำกรรมเดียวกับความผิดทางอาญาตามประมวลกฎหมายอาญา มาตรา 385 ความผิดทางพินัยจึงเป็นอันยุติไปตามมาตรา 16 (1) แห่งพระราชบัญญัติว่าด้วยการปรับเป็นพินัยฯ กรณีต้องลงโทษตามประมวลกฎหมายอาญา มาตรา 385

กฎหมายที่เกี่ยวข้อง

- ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1304 (2)
- ประมวลกฎหมายอาญา มาตรา 29, 90 และ 385
- ประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง มาตรา 225 วรรคหนึ่ง และมาตรา 252
- พระราชบัญญัติอาคารชุด พ.ศ. 2522 มาตรา 15 (1), 16 และ 48 (2) (4) (6)
- พระราชบัญญัติรักษาความสะอาดและความเป็นระเบียบเรียบร้อยของบ้านเมือง พ.ศ. 2535 มาตรา 4, 19 และ 57
- พระราชบัญญัติว่าด้วยการปรับเป็นพินัย พ.ศ. 2565 มาตรา 16 (1), 39 และ 45
- พระราชบัญญัติจัดตั้งศาลแขวงและวิธีพิจารณาความอาญาในศาลแขวง พ.ศ. 2499 มาตรา 4

อ้างอิง