ฎีกาที่ 1/2568

กฎหมายแพ่งและพาณิชย์

ฎีกาศึกษา: ประโยชน์ของผู้อนุบาลขัดกับคนไร้ความสามารถ

กรณีขอเปลี่ยนผู้รับประโยชน์ในกรมธรรม์ประกันชีวิตเป็นตนเอง

คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 1/2568

ประเด็นข้อกฎหมาย: ผู้อนุบาลมีอำนาจขอเปลี่ยนตัวผู้รับประโยชน์ในสัญญาประกันชีวิตของคนไร้ความสามารถ โดยเปลี่ยนจากบุคคลอื่นมาเป็นตนเองเพียงผู้เดียว โดยไม่ได้รับอนุญาตจากศาลได้หรือไม่ และผลทางกฎหมายเป็นอย่างไร?

ข้อเท็จจริง

นาย ก. (ผู้ตาย/คนไร้ความสามารถ) ได้ทำสัญญาประกันชีวิตไว้กับ จำเลยที่ 2 (บริษัทประกัน) โดยระบุให้ โจทก์ (ภริยาที่มิได้จดทะเบียนสมรส) และ จำเลยที่ 1 (มารดา) เป็นผู้รับประโยชน์

ต่อมา นาย ก. ประสบอุบัติเหตุจนศาลมีคำสั่งให้เป็นคนไร้ความสามารถและให้อยู่ในความอนุบาลของจำเลยที่ 1

หลังจากนั้น จำเลยที่ 1 ในฐานะผู้อนุบาล ได้แจ้งขอเปลี่ยนผู้รับประโยชน์ในกรมธรรม์ทั้ง 2 ฉบับ โดยตัดชื่อโจทก์ออกและระบุให้จำเลยที่ 1 เป็นผู้รับประโยชน์เพียงผู้เดียว ซึ่งบริษัทประกัน (จำเลยที่ 2) ได้ดำเนินการเปลี่ยนแปลงให้ตามคำร้องขอ

เมื่อ นาย ก. ถึงแก่ความตาย บริษัทประกันได้จ่ายเงินสินไหมทดแทนให้แก่จำเลยที่ 1 เพียงผู้เดียว โจทก์จึงฟ้องคดี

คำวินิจฉัยศาลฎีกา

1. การเปลี่ยนตัวผู้รับประโยชน์เป็น "นิติกรรม": การที่จำเลยที่ 1 ผู้อนุบาลแจ้งเปลี่ยนผู้รับประโยชน์ไปยังจำเลยที่ 2 เพื่อให้ตนเองเป็นผู้รับประโยชน์เพียงผู้เดียว เป็นการกระทำที่มุ่งผูกนิติสัมพันธ์ระหว่าง นาย ก. (โดยผู้อนุบาล) กับบริษัทประกันชีวิต จึงถือเป็นนิติกรรม
2. เป็นการกระทำที่ "ขัดกันแห่งผลประโยชน์": เดิม นาย ก. ระบุให้โจทก์และจำเลยที่ 1 เป็นผู้รับประโยชน์ ซึ่งทำไว้ก่อนตกเป็นคนไร้ความสามารถ หากประโยชน์ของผู้ใช้อำนาจปกครอง (ผู้อนุบาล) ขัดกับประโยชน์ของคนไร้ความสามารถ ผู้อนุบาลต้องได้รับอนุญาตจากศาลก่อนจึงจะทำกิจการนั้นได้ มิฉะนั้นจะเป็นโมฆะ (ตาม ป.พ.พ. มาตรา 1575 ประกอบมาตรา 1598/3 วรรคสอง และ 1598/18 วรรคหนึ่ง)
3. ผลทางกฎหมายและการรับผิด: เมื่อจำเลยทั้งสองกระทำการโดยไม่ได้รับอนุญาตจากศาลก่อน จึงเป็นกรณีที่ประโยชน์ของจำเลยที่ 1 ขัดกับประโยชน์และเจตนาที่แท้จริงของ นาย ก.
   
   ผลคือ: ตกเป็น "โมฆะ" และถือว่าจำเลยที่ 1 ใช้สิทธิโดยไม่สุจริต การที่บริษัทประกัน (จำเลยที่ 2) จ่ายเงินให้จำเลยที่ 1 เพียงผู้เดียวจึง "ไม่ชอบ"

สรุปบทเรียนทางกฎหมาย

ผู้อนุบาลจะขอเปลี่ยนชื่อผู้รับประโยชน์ในกรมธรรม์ประกันชีวิตของคนไร้ความสามารถ (ซึ่งทำไว้ก่อนเป็นคนไร้ความสามารถ) ให้มาเป็นของตนเองเพียงผู้เดียว ไม่ได้ หากไม่ได้รับอนุญาตจากศาล

เพราะถือเป็นกรณีที่ประโยชน์ของผู้อนุบาลขัดกับประโยชน์และเจตนาเดิมของคนไร้ความสามารถ การกระทำดังกล่าวตกเป็น โมฆะ ตาม ป.พ.พ. มาตรา 1575

บริษัทประกันชีวิตที่จ่ายเงินไปให้ผู้อนุบาลเพียงผู้เดียวตามการเปลี่ยนแปลงที่เป็นโมฆะนั้น ยังคงต้องรับผิดจ่ายเงินส่วนแบ่งให้แก่ผู้รับประโยชน์เดิม (โจทก์) ตามสัญญา

กฎหมายที่เกี่ยวข้อง

ป.พ.พ. มาตรา: 28 วรรคสอง, 889, 890, 895, 1574, 1598/13 วรรคสอง, 1598/18 วรรคหนึ่ง

"...ถ้าประโยชน์ของผู้ใช้อำนาจปกครองหรือประโยชน์ของคู่สมรสหรือบุตรของผู้ใช้อำนาจปกครองขัดกับประโยชน์ของคนไร้ความสามารถ ผู้อนุบาลต้องได้รับอนุญาตจากศาลก่อนจึงจะทำกิจการนั้นได้ มิฉะนั้นเป็นโมฆะ..."

เรียบเรียงจากคำพิพากษาศาลฎีกาที่ 1/2568 | เพื่อการศึกษาทางกฎหมาย