เรื่อง : ที่ดินถูกล้อมไม่มีทางออก — สิทธิทางจำเป็นเกิดโดยกฎหมาย ไม่จำเป็นต้องจดทะเบียน
เจ้าของที่ดินซึ่งถูกที่ดินแปลงอื่นล้อมอยู่จนไม่มีทางออกถึงทางสาธารณะ มีสิทธิผ่านที่ดินซึ่งล้อมอยู่เป็นทางจำเป็นหรือไม่ และสิทธิทางจำเป็นต้องจดทะเบียนก่อนจึงจะใช้ได้หรือไม่
ที่ดินของโจทก์และที่ดินของจำเลยอยู่ติดกัน โดยที่ดินของโจทก์ถูกที่ดินของจำเลยและที่ดินแปลงอื่นล้อมอยู่ จนไม่มีทางออกถึงทางสาธารณะ
โจทก์ฟ้องขอให้จำเลยเปิดทางผ่านที่ดินของจำเลย เพื่อให้โจทก์ออกสู่ทางสาธารณะ และขอให้จำเลยไปจดทะเบียนเป็นทางจำเป็น
จำเลยต่อสู้ว่า ที่พิพาทเป็นส่วนหนึ่งของที่ดินตามหนังสือรับรองการทำประโยชน์ ซึ่งจำเลยมีเพียงสิทธิครอบครอง และโจทก์ไม่มีความจำเป็นที่จะต้องขอเปิดทางจำเป็น
ข้อเท็จจริงปรากฏว่า หากโจทก์จะออกสู่ทางสาธารณะ ทางที่ใกล้ที่สุดจะต้องผ่านที่ดินของจำเลยตามแนวที่พิพาท
ข้อเท็จจริงที่คู่ความไม่โต้เถียงกันรับฟังได้ว่า ที่ดินของโจทก์ถูกที่ดินของจำเลยและที่ดินแปลงอื่นล้อมอยู่ จนไม่มีทางออกถึงทางสาธารณะ
ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1349 บัญญัติให้เจ้าของที่ดินซึ่งถูกที่ดินแปลงอื่นล้อมอยู่จนไม่มีทางออกถึงทางสาธารณะ สามารถผ่านที่ดินซึ่งล้อมอยู่ไปสู่ทางสาธารณะได้
เมื่อปรากฏว่า หากโจทก์จะออกสู่ทางสาธารณะ ทางที่ใกล้ที่สุดต้องผ่านที่ดินของจำเลยตามที่พิพาท โจทก์จึงมีสิทธิใช้ที่พิพาทเป็นทางจำเป็นผ่านไปสู่ทางสาธารณะได้ตามมาตรา 1349
ส่วนที่ศาลอุทธรณ์ภาค 2 พิพากษาให้จำเลยไปจดทะเบียนเป็นทางจำเป็นนั้น ศาลฎีกาเห็นว่า เมื่อที่พิพาทเป็นทางจำเป็นแล้ว โจทก์ย่อมมีสิทธิใช้ทางดังกล่าวโดยอำนาจของกฎหมาย ไม่จำเป็นต้องจดทะเบียนอีก
ศาลชั้นต้น — พิพากษายกฟ้อง
ศาลอุทธรณ์ภาค 2 — พิพากษาแก้ ให้จำเลยเปิดทางให้โจทก์และบริวารผ่านที่ดินของจำเลยไปจนถึงถนนสาธารณประโยชน์ และให้จำเลยไปจดทะเบียนเป็นทางจำเป็น
ศาลฎีกา — พิพากษาแก้ โดย ยกคำขอเฉพาะส่วนที่ให้จำเลยไปจดทะเบียนเป็นทางจำเป็น นอกจากที่แก้ให้เป็นไปตามคำพิพากษาศาลอุทธรณ์ภาค 2
ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1349
วางหลักว่า หากที่ดินแปลงหนึ่งถูกที่ดินแปลงอื่นล้อมอยู่จนไม่มีทางออกถึงทางสาธารณะ เจ้าของที่ดินแปลงนั้นมีสิทธิผ่านที่ดินซึ่งล้อมอยู่ไปสู่ทางสาธารณะได้
ที่ดินถูกล้อมจนไม่มีทางออกถึงทางสาธารณะ เจ้าของที่ดินมีสิทธิใช้ทางจำเป็นผ่านที่ดินซึ่งล้อมอยู่ไปสู่ทางสาธารณะได้
และเมื่อเป็น ทางจำเป็น สิทธิใช้ทางย่อมเกิดขึ้น โดยอำนาจของกฎหมาย ไม่จำเป็นต้องจดทะเบียนก่อนจึงจะมีสิทธิใช้
การจดทะเบียนจึงไม่ใช่เงื่อนไขที่ทำให้สิทธิทางจำเป็นเกิดขึ้น
ที่ดินของโจทก์และจำเลยอยู่ติดกัน โดยที่ดินโจทก์ถูกที่ดินของจำเลยและที่ดินแปลงอื่นล้อมอยู่จนไม่มีทางออกถึงทางสาธารณะ และทางที่ใกล้ที่สุดที่จะออกสู่ทางสาธารณะต้องผ่านที่ดินจำเลยตามที่พิพาท โจทก์จึงมีสิทธิใช้ที่พิพาทเป็นทางจำเป็นตาม ป.พ.พ. มาตรา 1349 เมื่อที่พิพาทเป็นทางจำเป็น โจทก์ย่อมมีสิทธิใช้ทางโดยอำนาจของกฎหมาย ไม่จำเป็นต้องจดทะเบียนอีก