🚨 ฎีกาศึกษา: สิทธิรับมรดกที่ดิน ส.ป.ก. ของ "บุตรเลี้ยง" และผลของการสละสิทธิ! 🚨
📜 คำพิพากษาศาลปกครองสูงสุดที่ อ. 611/2568
(📌 หมายเหตุ: คดีนี้เป็นข้อพิพาททางปกครอง จึงอ้างอิงตามคำพิพากษาศาลปกครองสูงสุด)
❓ ประเด็นข้อกฎหมายที่น่าสนใจ:
- 1️⃣ สิทธิทำกินในที่ดิน ส.ป.ก. ถือเป็นกองมรดกทั่วไปตามกฎหมายแพ่งหรือไม่?
- 2️⃣ "บุตรเลี้ยง" ที่ไม่มีความผูกพันทางสายเลือด มีสิทธิรับมรดกที่ดิน ส.ป.ก. ไหม?
- 3️⃣ หากทายาทลำดับแรกแสดงเจตนาสละสิทธิไปแล้ว สิทธิจะตกทอดไปยังบุตรของตน หรือต้องกลับคืนสู่ ส.ป.ก.?
📖 สรุปข้อเท็จจริงสั้นๆ:
👨🌾 นาย ส. เป็นผู้ได้รับอนุญาตให้ทำประโยชน์ในที่ดิน ส.ป.ก.
👦 ผู้ฟ้องคดี เป็นบุตรโดยสายเลือดของบิดาเก่าที่เสียชีวิตไปแล้ว กับ นาง ห.
👩❤️👨 ต่อมา นาง ห. ได้มาอยู่กินฉันสามีภรรยากับ นาย ส. โดยไม่ได้จดทะเบียนสมรส
📝 เมื่อ นาย ส. เสียชีวิต นาง ห. (ในฐานะภรรยาและทายาทลำดับแรก) ได้ทำบันทึกสละสิทธิการรับมรดกที่ดิน ส.ป.ก. เพื่อประสงค์จะมอบให้แก่ นาย ศ. (หลาน)
❌ ภายหลัง ส.ป.ก. ตรวจพบว่า นาย ศ. ไม่ใช่หลานที่แท้จริง จึงสั่งเพิกถอนสิทธิของ นาย ศ.
🙋♂️ ผู้ฟ้องคดี จึงมายื่นคำขอรับมรดกสิทธิแทน โดยอ้างว่าตนได้รับการอุปการะเลี้ยงดูเสมือนบุตรจาก นาย ส. และครอบครัวของตนก็เป็นผู้ร่วมปลูกต้นไม้ทำประโยชน์ในที่ดินแปลงนี้มาตลอด
🛑 ส.ป.ก. มีคำสั่งปฏิเสธคำขอ ผู้ฟ้องคดี จึงนำคดีมาฟ้องศาลเพื่อขอเพิกถอนคำสั่ง
⚖️ ศาลปกครองสูงสุดวินิจฉัยวางหลักว่า:
📌 1. สิทธิ ส.ป.ก. ไม่ใช่มรดกทั่วไป: สิทธิการเข้าทำประโยชน์ในที่ดิน ส.ป.ก. สิ้นสุดลงทันทีเมื่อผู้ได้รับอนุญาตตาย ไม่ใช่กองมรดกที่จะตกทอดแก่ทายาทโดยธรรมตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ การรับมรดกต้องเป็นไปตามระเบียบของ ส.ป.ก. เท่านั้น
📌 2. "บุตร" ตามระเบียบ ส.ป.ก. ไม่รวมบุตรเลี้ยง/บุตรบุญธรรม: หลักเกณฑ์ของ ส.ป.ก. กำหนดให้ทายาทที่มีสิทธิรับมรดก (กรณีบุตร) ต้องเป็น "บุตรโดยชอบด้วยกฎหมาย" หรือ "บุตรตามความเป็นจริงโดยสายเลือด" เท่านั้น (ไม่รวมบุตรบุญธรรม) ดังนั้น แม้ นาย ส. จะอุปการะเลี้ยงดู ผู้ฟ้องคดี เป็นอย่างดี แต่เมื่อไม่ใช่บุตรตามความเป็นจริงโดยสายเลือด ผู้ฟ้องคดี จึงไม่มีสิทธิขอรับมรดกที่ดินแปลงนี้
📌 3. สละสิทธิแล้ว สละสิทธิเลย!: การที่ นาง ห. (มารดา) ทำหนังสือสละสิทธิรับมรดกไปแล้ว ย่อมมีผลสมบูรณ์นับแต่วันที่แสดงเจตนา แม้ภายหลังการโอนให้หลานจะไม่สำเร็จ สิทธินั้นก็ไม่กลับมาเป็นของ นาง ห. อีก และการที่อ้างว่าได้ร่วมกันปลูกไม้ยืนต้นทำประโยชน์ในที่ดิน ก็ไม่ใช่เหตุที่จะทำให้การแสดงเจตนาสละสิทธินั้นตกเป็นโมฆะ
📌 4. ที่ดินต้องกลับคืนสู่ ส.ป.ก.: เมื่อไม่มีทายาทผู้มีสิทธิตามกฎหมายหลงเหลืออยู่ ส.ป.ก. ย่อมมีหน้าที่ต้องนำที่ดินแปลงดังกล่าวกลับคืนมา เพื่อดำเนินการจัดสรรให้แก่เกษตรกรรายอื่นที่ไร้ที่ดินทำกินต่อไป คำสั่งปฏิเสธของ ส.ป.ก. จึงชอบด้วยกฎหมายแล้ว (พิพากษายกฟ้อง)
💡 สรุปให้จำง่าย:
ที่ดิน ส.ป.ก. มีลักษณะเฉพาะตัวและเคร่งครัดเรื่องสายเลือดตามระเบียบของหน่วยงาน การเป็น "บุตรเลี้ยง" ที่ได้รับการดูแลมาอย่างดี ไม่ก่อให้เกิดสิทธิรับมรดกที่ดิน ส.ป.ก. แต่อย่างใด
นอกจากนี้ หากทายาทผู้มีสิทธิ (เช่น ภรรยา) ได้เซ็นสละสิทธิไปแล้ว สิทธินั้นจะสิ้นสุดลงทันที ไม่สามารถเรียกคืนหรือตกทอดสิทธิให้แก่ลูกติดของตนเองได้ ที่ดินจะต้องถูกส่งคืนให้รัฐเพื่อจัดสรรใหม่